Zamandan Muaf İmgelerin Peşinde: Taner Ceylan’ın Resminde Güzellik, Bellek ve Kırılganlık
Kapak: Taner Ceylan, Music Lesson, 2019
Taner Ceylan’ın resimleri çoğu zaman ilk bakışta kusursuz bir yüzey, ustalıklı bir teknik ve büyüleyici bir estetik sunar. Biraz daha derin bakıldığında, o yüzeyin altında kırılganlık, yalnızlık, arzu, kayıp ve zamana direnen duygular dolaşmaya başlar. Olimpos Sergileri IV: Natürmort’a günler kala, Taner Ceylan ile sanat, aura, yapay zeka, zaman ve resmin bugün hala nasıl “yavaşlatıcı” bir alan açabildiği üzerine düşündük.
Bir Taner Ceylan resmi izleyiciyi kusursuzluk ile karşılar: neredeyse dokunulabilir bir ten, kadifemsi bir ışık, eski ustaları da hatırlatan bir teknik hakimiyet. Fakat o estetik etki tek başına kalmaz; içine hafif bir huzursuzluk sızar. Güzelliğin altında başka bir hikaye dolaşmaktadır.
Ceylan bu gerilimi bilerek kuruyor: yaşamın “aksayan noktalarını” ve “pamuk ipliğinin en inceldiği alanları” teknik olarak mümkün olan en kusursuz biçimde aktarmaya çalıştığını söylüyor. Kırılgan olanı mükemmel bir yüzeyle görünür kılmak, onun resmiyle kurulan deneyimin özünü oluşturuyor.
Olimpos Sergileri 1
Ancak sanatın izleyici üzerinde bir “görevi” olması gerektiği fikrine mesafeli duruyor. “İlk başta şunu belirtmeliyim ki sanatın hiçbir fonksiyonu yoktur, hiçbir görevi de yoktur” diyor. Sanat, ona göre sanatçının doğal yaşantısının bir yan ürünüdür, üretim sırasında kurulan o farklı yaşam kurgusu, gerçek hayat ile birebir örtüşmek zorunda değildir. Bu nedenle yapıt üzerinden sanatçının kişiliğini okumaya çalışmak çoğu zaman yanıltıcıdır.
Bu nedenle Taner Ceylan yıllar boyunca yalnızca bir ressam olarak değil, etrafında fikir ayrılıklarının da geliştiği bir isim olarak konuşuldu. Bugünden geriye baktığında o dönemi “kolay olmayan bir süreç” olarak tanımlıyor. Olimpos’a taşınmasının ardından “etrafındaki fırtınanın biraz sakinleştiğini” söylüyor. “Her anlamda daha az görünmeye gayret ediyorum” derken yalnızca fiziksel bir uzaklaşmayı değil, daha içe dönük bir yaratım alanını da tarif ediyor.
Olimpos Sergileri 2
Taner Ceylan’ın dünyasında sanat tarihi sadece geçmişe ait bir referans alanı değil; yaşayan, nefes alan bir zihinsel coğrafya gibi. Caravaggio’dan romantik resme, Osmanlı görsel hafızasından klasik Batı resmine uzanan katmanlar, akademik göndermeler olarak değil, bugünün içinde yeniden kurulmuş ilişkiler olarak karşımıza çıkıyor. Bunu son derece kişisel bir benzetmeyle anlatıyor: “Orası benim zihinsel odamın dekorasyonu. Üzerinde yemek yediğim masa, üstünde gezindiğim halı, oturduğum koltuk… hepsi yaşamımın elemanları.” Modern sanat, klasik sanat, güncel sanat, hepsi aynı gövdenin parçaları. Geçmiş, bugünü açıklayan bir dipnot değil; bugünün hala içinde yaşadığı bir hafıza alanı.
Günümüzde imgelerin birkaç saniyede tüketildiği bir çağ yaşıyoruz. Telefon ekranlarında hızla kaydırılan görüntüler arasında resim halen bir durma alanı açabiliyor mu? Ceylan bu soruya, resmi yalnızca “imge” olarak görmeyi reddederek cevap veriyor. Onun tanımıyla resim yaşayan bir varlık, boyasıyla, tuvaliyle, kumaşıyla enerji taşıyan canlı bir organizma. Magritte’in “Bu bir pipo değildir” ifadesine gönderme yapıyor ve hemen ardından ters köşe geliyor: “Magritte ne kadar ‘bu bir pipo değil’ dese de o bir pipo ve ötesi.” Sanat eseriyle kurulan ilişki yalnızca retina üzerinden gerçekleşmiyor; bellek, aura ve enerji devreye giriyor. Bunu gündelik hayattan bir örnekle somutlaştırıyor: “Fotoğrafta gördüğünüz birisine aşık olamıyorsunuz değil mi? Yanınızda durduğu zaman kalbiniz hızla attığında gerçekleşen bir olay…”
Olimpos Sergileri 3
Yapay zekâ meselesi de bu bağlamda açılıyor. Bugün teknoloji teknik açıdan kusursuza yakın imgeler üretebiliyor ancak o “varlık hissi” çoğu zaman eksik kalıyor. Ceylan teknolojiyi dışlayan bir yerde durmuyor; yapay zekayı Vermeer’in döneminde kullandığı camera obscuraya benzetiyor, “Kullanıyorum” diyor. Özellikle figürde aksayan bir detay için -bir elin, bir bacağın duruşu gibi ayrıntılar için- işini kolaylaştırdığını söylüyor. Araç değişiyor; fakat resmi var eden sezgi, hayat deneyimi ve sanatçının taşıdığı zihinsel birikim değişmiyor.
Bu noktada yaklaşan “Olimpos Sergileri IV: Natürmort” ayrı bir anlam kazanıyor. Yıllar içinde yalnızca bir sergi dizisi olmaktan çıkan Olimpos Sergileri; Taner Ceylan’ın küratörlüğünde gelişen, sanat tarihinin temel kavramları etrafında şekillenen bir sergi, yayın ve mentorluk projesi olarak ilerliyor. Her edisyon bir türü odağına alıyor: Portre, Peyzaj, Enteriyör ve şimdi Natürmort.
12–26 Haziran 2026 tarihleri arasında gerçekleşecek bu yılki sergi, resim tarihinin en eski ve en katmanlı türlerinden biri olan natürmortu; zaman, geçicilik, hafıza ve bakış üzerinden yeniden ele alıyor.
Taner Ceylan, Duygu Aydemir
Ceylan, Olimpos Sergileri’ni kendi yaşadığı zorluklardan hareketle anlatıyor. Çok yetenekli insanların doğru tesadüfleri beklemek zorunda kalmaması için alan açmaya çalıştığını söylüyor. Ama özellikle önem verdiği konu, sergiye eşlik eden kitaplar: “On yıl, yirmi yıl sonra geriye baktığımızda bugüne dair çok şey okunacak.” Güncel sanat dünyasının önemli isimlerinin aynı konu etrafında ürettiği bu düşünsel arşiv, ona göre zamanla daha net anlam kazanacak.
Taner Ceylan, 1881, 2010
Zaman, son dönem işlerinde Ceylan’ın zihnini en çok meşgul eden mesele. İnsanın duygu ve düşüncelerinin zamandan bağımsız oluşu üzerine yoğunlaşıyor. Afife Jale ve Cahide Sonku üzerine çalışırken bunu hissettiğini söylüyor; asıl kırılma noktası olarak ise “1881” adlı resmini işaret ediyor: “Zamanlar arası gidip gelmeyi ve duygunun zamansızlığını ilk kez orada çok yoğun hissettim.” Yarattığı imgeler böylece geçmişten, gelecekten, “şu andan” sökülüp koparılıyor, kendi içlerinde yeni anlara ve sonsuz olasılıklara açılıyor.
Bir Taner Ceylan resmine derin bakıldığında hissedilen şey tam olarak bu: Bir yüzeye değil, zamanın dışına taşınmış bir duyguya bakıyor olmak.
