Azade Köker Museum Tinguely’de: Parçalanan Bedenler, Görünmeyen Emekler

^{Kapak: Azade Köker, Akkordarbeiterin (Parça Başı İşçi Kadın), 1987.(detay)}

İsviçre’nin önde gelen çağdaş sanat kurumlarından Museum Tinguely, 10 Haziran - 8 Kasım 2026 tarihleri arasında sanat tarihinde beden, emek ve teknoloji ilişkisini feminist bir perspektiften yeniden değerlendiren kapsamlı sergi olan Labouring Bodies’e ev sahipliği yapıyor. Sandra Beate Reimann tarafından kürate edilen  sergide, yirminci yüzyılın başlarından günümüze uzanan geniş bir zaman diliminden 30’dan fazla sanatçının yapıtları bir araya gelirken, serginin en dikkat çekici işleri arasında Azade Köker’in 1987 tarihli anıtsal heykeli Akkordarbeiterin (Parça Başı İşçi Kadın) öne çıkıyor.

Almanya’nın saygın koleksiyonlarından Museum für Moderne Kunst’ta bulunan ve sergi için özel izinle Basel’e getirilen eser, yalnızca bir heykel olarak değil, Avrupa’nın sanayi tarihine gömülmüş görünmez emek hikâyelerinin güçlü bir tanığı olarak izleyiciyle buluşuyor.

Endüstriyel Modernliğin İçinde Sıkışan Beden

Köker’in 1987 yılında Berlin’in 750. kuruluş yılı etkinlikleri kapsamında ürettiği dört parçalık Fließband (Montaj Hattı) serisinin bir parçası olan Akkordarbeiterin, iki metreyi aşan pişmiş toprak formuyla ilk bakışta hem arkeolojik bir kalıntıyı hem de endüstriyel bir makine parçasını andırıyor. Üst üste yığılmış, parçalanmış ve mekanikleşmiş insan uzuvlarını çağrıştıran kompozisyon, bedenin üretim süreçleri içinde nasıl işlevsel bir nesneye dönüştürüldüğünü sert bir görsellikle ortaya koyuyor.

Heykel, özellikle 1960’lardan itibaren Almanya’ya işgücü göçü kapsamında gelen Türkiyeli kadın işçilerin deneyimlerine odaklanıyor. Fabrikalarda ve montaj bantlarında parça başı ücret sistemiyle çalışan kadınların görünmez emeği, Köker’in yapıtında yalnızca toplumsal bir mesele olarak değil, beden politikaları üzerinden okunan tarihsel bir hafıza alanı olarak karşımıza çıkıyor.

Sanatçının biçimsel dili, emeğin ekonomik boyutuyla bedenin fiziksel kırılganlığını aynı düzlemde buluşturuyor. Parçalanmış uzuvlar, yalnızca ağır çalışma koşullarının yarattığı yıpranmayı değil; göç, yabancılaşma, ayrımcılık ve toplumsal görünmezlik gibi katmanlı deneyimleri de temsil ediyor.

Feminist Sanat Tarihine Yeni Bir Bakış

Labouring Bodies, endüstriyel emek tarihinin sanat alanındaki yerleşik temsil biçimlerine de eleştirel bir müdahalede bulunuyor. Sanat tarihinde “işçi” figürü çoğu zaman erkek beden üzerinden kurgulanırken, sergi bu anlatıyı tersine çevirerek kadınların üretim süreçlerindeki rolünü merkeze taşıyor.

Sergide Köker’in yanı sıra Rebecca Horn, Niki de Saint Phalle, Mary Kelly, Berenice Abbott, Suzanne Lacy ve Monira Al Qadiri gibi sanat tarihinin farklı kuşaklarından önemli isimlerin yapıtları yer alıyor. Bu çok sesli seçki, bedenin üretim, bakım, teknoloji ve kontrol mekanizmalarıyla kurduğu ilişkiyi farklı dönemlerden örneklerle tartışmaya açıyor.

^{Azade Köker, Akkordarbeiterin (Parça Başı İşçi Kadın), 1987}

Art Basel Haftasında Güçlü Bir Hatırlatma

Basel’in uluslararası sanat dünyasının merkezi hâline geldiği Art Basel'e paralel açılan sergi, güncel sanat gündeminin ötesine geçen tarihsel ve politik bir içerik sunuyor. Özellikle Avrupa’daki göçmen işçi tarihine ilişkin tartışmaların yeniden görünür olduğu bir dönemde, Köker’in yaklaşık kırk yıl önce ürettiği eser güncelliğini koruyan sorular yöneltiyor:

Kimlerin emeği tarih yazımının dışında bırakılıyor? Endüstriyel üretim süreçleri insan bedenini nasıl dönüştürüyor? Sanat, görünmez kılınan toplumsal hafızaları nasıl yeniden görünür hâle getirebiliyor?

Akkordarbeiterin, bu sorulara doğrudan cevap vermekten ziyade, izleyiciyi parçalanmış bir bedenin sessiz ama güçlü tanıklığıyla baş başa bırakıyor. Tam da bu nedenle, Labouring Bodies sergisinde yalnızca tarihsel bir belge değil, günümüz emek rejimlerine yönelik eleştirel bir hatırlatma olarak öne çıkıyor.

Basel’deki Museum Tinguely’de izlenebilen eser, göçmen kadın emeğinin çoğu zaman kayıtlara geçmeyen hikâyesini yeniden yazıyor.