Irmak Dönmez Kunsthalle Mannheim İçin "Pasta Yaptı"

^{Kapak: Irmak Dönmez, Oedipus’un Doğum Günü Pastası, 2018}

Irmak Dönmez‘in “Oedipus’un Doğum Günü Pastası” adlı eseri, 2021 yılında Kunsthalle Mannheim’da düzenlenen MOTHER sergisinde sergilendikten sonra müzenin prestijli daimi koleksiyonuna katıldı. 1909 yılında kurulan Kunsthalle Mannheim, dünyaca ünlü eserleri kapsayan, kavramsal sanat odaklı, geniş koleksiyonuyla ünlüdür. Irmak Dönmez’in narin maddeselliği ve sembolik gerilimiyle dikkat çeken “Oedipus’un Doğum Günü Pastası”(2021) eserinin, müzenin temsil ettiği çağdaş sanat geleneğine sessiz bir güçle girmesi, uluslararası sanat sahnesinde çağdaş bir Türk sanatçı için güçlü bir kurumsal görünürlük alanı oluşturuyor.

Irmak Dönmez bu anı şöyle anlatıyor: “Kunsthalle Mannheim’da hiçbir galeri temsiliyetim ve bağlantım olmaksızın, dünyanın en önemli sanatçılarıyla beraber bir “Annelik Retrospektifinde” yer alabilmek (aynı zamanda tek Türk sanatçı olarak), benim için müthişti. Louise Bourgeois, Valie Export, Egon Schiele, Picasso, Cindy Sherman ve Yoko Ono’nun eserleri ile benim islerimin ayni solanda olduğu bir sergiden söz ediyoruz. Açılış günü olanları hâlâ idrak edememiş vaziyetteydim.”

1987 yılında İstanbul’da doğan Irmak Dönmez, resim eğitimi aldı. Sanatsal üretiminin erken döneminde resim ve çizim pratikleri üzerine çalışan Dönmez, son on yıldır kadın bedenini bir imge olarak değil, bir özne olarak ele alan porselen ve karışık teknikli heykel çalışmaları geliştirmektedir.

“Ben işlerimi yaparken feminist bir iş yapayım, vegan bir eser üreteyim diye bakmıyorum, ancak üretimlerim bir takım kavramlara denk düşüyor. Çalışmalarımda çoğunlukla dişil bedenin sorunlarını önceliyorum.”

Dönmez, sanat teorisi alanındaki doktora araştırmalarına başlamadan önce, İstanbul Işık Üniversitesi’nde Görsel Sanatlar lisans ve Resim yüksek lisans eğitimini tamamladı. Akademik çalışmalarını psikanaliz, feminist eleştiri ve görsel kültür alanlarında sürdüren sanatçının bu araştırmaları, seramik üretiminin ayrılmaz bir parçasını oluşturmaktadır.

“Yüksek lisans tez konum ‘Freud’un Düş Kuramları’ ve ‘Sürrealistler’di. Psikolojide kadın tam olarak anlaşılmış değil. Akademik çalışmalarım sırasında Freud’un Oedipus kompleksini inceledim. Onun üzerine kafa yoran biri oldum. İlk yaptığım iş böyle bir işti ve sonrası da geldi.”

Dönmez çalışmalarında Freudyen psikolojide kadının anlaşılmamasının yani sıra, iyice yanlış yargılarla yönlendirildiğini düşünüyor, aynı zamanda insan bedeninin içsel ve dışsal olarak yapısını, kültürler içinde bedenin detaylarının tabulaştırılıp simgelenmesini sorguluyor. “Dünyada bedenimle yer alıyorum, o nedenle dünyayı beden üzerinden anlamaya çalışıyorum. Bu yönde okumlar ve arşivler oluşturuyorum.” diyor.

^{Irmak Dönmez, Fak Fakir, 2025}

Irmak Dönmez 2018 yılında, Kopenhag'daki Kraliyet Danimarka Güzel Sanatlar Akademisi'nde misafir doktora öğrencisi olarak beden ve öznelleştirmenin distopik kurgudaki yeri üzerine araştırmalar geliştiri. Bu dönemde “My Thoughts Are Breaking My Hair” başlıklı ilk kişisel sergisini Gallery Q’da  geçekleşti. Bu sergi, sanatçının teori, beden politikası ve malzeme deneylerine olan ilgisinin heykel formunda bütünleşmeye başladığı noktayı işaret eder. Aynı sene, Pera Rotary Club’un verdiği Mesleki Mükemmeliyet Ödülüne (Prix d’Excellencede Vocation Professionelle) layık görüldü. Pandeminden hemen önce altı ayını İzlanda’daki Fish Factory Creative Center’da geçirdi. Sanatçı bu dönemde iki boyutlu çalışmalardan uzaklaşarak, sistematik olarak seramik ve heykel formları üzerinde çalışmalarını yoğunlaştırdı. Başlangıçta kil, Dönmez için hem malzeme olarak hem de kavramsal projelerini gerçekleştirmek yolunda bazı zorluklar getirdi, Irmak Dönmez bu süreci malzeme ile bir müzakere alnına dönüştürdü.

Dönmez’in eserlerinde kadın bedeni tekrar eden bir formdur. Beden soyutlama ve özdeşleşme arasında bir yerde var olan vücut detaylarına odaklanarak, parçalanma ve izolasyon temalarını ele alır. Eserlerinde parçalanma, kritik bir araç olarak işlev görür. Bedenden ayrıldığında, bu vücut detaylarının formları arzu, kaygı ve kontrol gibi sosyal yansıtmanın simgeleri haline dönüşür. Dönmez bu ayrımı ustaca dile getirerek, bunu, belirli vücut parçalarının deneyimden bağımsız olarak dolaşırken nasıl anlam kazandığını incelemenin bir aracı olarak kullanır.

Eserlerindeki insan vücudu detaylarını anlatısal bir netlikle kurgulamak yerine, onları vücut bütünden izole ederek, askıda kalmış ifadelerle tasarlar, böylelikle izleyiciyi eseri kendi yaşadıklarından yola çıkarak algılamaya davet eder. Dönmez'in porseleni genellikle pürüzsüz, soluk ve kırılgan bir cilde benzer. Eserlerindeki bu pürüzüz yüzeylerde Dönmez bilinçli olarak görünür dikişler ve çatlaklara yer verir. Bunlar teknik hatalar değil, aksine kasıtlı emek ve maruz kalma izleridir. Nesnenin yaşanmışlık izlerini korumasına izin vererek, maddenin kırılganlığını bedensel kırılganlıkla ilişkilendirerek sunar.

^{Irmak Dönmez, Milk Plants, 2025}

Irmak Dönmez’in çalışmalarında bedensel detaylarının yansıra, yiyecek ve ev eşyaları imgeleri de tekrar tekrar karşımıza çıkar. “Süt”, “Ziyafet” ve “İntikam Vazoları” gibi serilerde, Dönmez, geleneksel olarak bakım ve kadınlıkla ilişkilendirilen nesneleri sorgular. 

Son yıllarda Dönmez'in çalışmaları Avrupa ve Türkiye'nin ötesinde devam ediyor. Çalışmalarına Artist-in-Residence olarak Meksida devam eden Irmak Dönmez, bu önemli deneyimi İKSV’nin Sanatçı Fonu Uluslararası Dolaşım Destek Programı’ndan aldığı özel bursla gerçekleştirdi.

Irmak Dönmez’e Meksika, Suro’daki tecrübesinin detaylarını sorduğumda şöyle anlatıyor: “Ceramica Suro’daki süreç benim için gerçekten dönüştürücüydü. Yaklaşık dört ay boyunca Guadalajara’da yaşayıp tamamen seramik üretimine odaklanma fırsatı buldum. Aynı zamanda ilk defa bu kadar uzak bir ülkede uzun sure tek başıma yaşadım. Bu durum sadece üretim pratiğimi değil, gündelik hayata ve kendime bakış açımı da değiştirdi. Teknik olarak da düşünsel olarak da sanat pratiğimi dönüştüren bir dönemdi.

Suro’nun en önemli özelliği sadece bir üretim alanı değil, aynı zamanda dünyanın farklı yörelerinden gelen sanatçıların, zanaatkârların ve teknik bilginin sürekli birbiriyle alışveriş içerisinde bulunduğu organik bir yapı olması. Böyle bir ortamda çalışmak beni ölçek, malzeme ve form konusunda daha cesur düşünmeye teşvik etti. Özellikle malzemenin tarihsel ve kültürel hikayesiyle daha fazla ilgilenmeye başlamam neticesinde kırılganlık, bakım, kontrol ve beden politikaları üretimlerimin içine daha fazla girdi.”

Irmak Dönmez’in eserleri Meksika’daki kalış süresince önemli sergilerde yer aldı. Seramica Suro aracılığıyla Mexico Metarial Art Fair’da eserleri sergilenen sanatçı, aynı zamanda Küratör Romina Beltran’nin kürasyonunu üstlendiği “Temporal“ adlı sergide çalışmaları yer aldı. Guadalajara Art Week sırasında gerçeklesen bu sergi, tarihi bir yapıda farklı disiplinlerden gelen sanatçıları bir araya getirmesiyle biliniyor.

^{Irmak Dönmez, Bitch Shoes, 2024}

Seramik sanatının sıklıkla el sanatları veya duyusal çekicilik merceğinden bakıldığı bir dönemde, Donmez'in çalışmaları yumuşaklığın daha eleştirel, kavramsal bir yorumunu dile gerektiriyor. İnsan bedenini sorgularken, bedeni bir sığınak olarak kutlamak yerine, onu çeliskili bir alan olarak ortaya koyuyor.

Sonuç olarak, Irmak Dönmez bakım, kontrol, haz ve disiplin gibi çelişkileri basit metaforlara indirgemeden, bunları malzemenin yapısıyla müzakere ederek politik bir sorgulama içerisinde bu kavramları yeniden yapılandırıyor.